سبک کوفی به عنوان مهم‌ترین فرم هنری تمدن اسلامی

گروه هنر: پژوهشگر حوزه خوشنویسی با برشمردن سبک کوفی به عنوان مهم‌ترین سبک خوشنویسی تمدن مسلمانان آن را مهم‌ترین فرم هنری تمدن اسلامی دانست که دارای زیر مجموعه‌های متعددی است و در جهان هنر شناخته شده است.

سیدمحمدوحید موسوی جزایری، هنرمند خوش‌نویس و مؤلف کتاب دانشنامه خط کوفی، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ایران(ایکنا) به پذیرش مقاله گروهش در همایش بین‌المللی «دین در آئینه هنر» اشاره کرد و گفت: این مقاله با عنوان «خط کوفی مهم‌ترین شیوه هنری تمدن مسلمانان، از چین و هند تا آفریقا، ایتالیا و اسپانیا» حاصل پژوهش 4 نفر از پژوهشگران این عرصه است که 3 نفر دیگر از مدرسان یکی از دانشگاه‌های اسپانیا و کالیفرنیا هستند.وی افزود: خوش‌نویسی به عنوان مهم‌ترین هنر فرهنگ مسلمانان از زمان پیدایش اسلام تا به امروز، همواره در جوامع اسلامی حضوری آشکار داشته است. آثار خوش‌نویسی را از یک سو هنری والا می‌شناسیم که شامل موضوعات ادبی، عرفانی و نظایر آن است و از سویی دیگر واسطه‌هایی هستند که به تولیداتی اجتماعی باز می‌گردند.

موسوی جزایری اظهار کرد: از باب تشبیه، خوش‌نویسی مسلمانان را شاید بتوان همپای «نقاشی» در دوره‌هایی خاص، و هنر «پیکرتراشی» در دوره‌هایی دیگر در فرهنگ هنری مسیحیان دانست. در این میان، شاید اصلی‌ترین تفاوتی که وجود داشته باشد آن است که خاستگاه واقعی خوش‌نویسی اسلامی، نوعی هنر به غایت کاربردی به حساب می‌‌آید؛ در حالی که در هنر‌های مسیحی، دیدگاهی عمدتاً تزئینی بر تولیدات یاد شده سیطره داشته است. حضور اجتماعی نقاشی‌ها و هنر‌های حجمی در مسیحیت، معادل کتیبه‌های معماری است که مسلمانان در اماکنی متنوع با کارکرد‌های اجتماعی گوناگون داشته‌اند.

وی اضافه کرد: نخستین سبک خوش‌نویسی «خط کوفی» بود که از مجموعه‌ای از شیوه‌های فراوان تشکیل شده بود. خطوط کوفی به شکل گسترده‌ای در دست‌نوشته‌ها، سفال‌ها، کتیبه‌های معماری، سکه‌ها و نظایر آنها در طی قرن‌ها کاربرد داشته است. حضور اولیه این آثار سرشار از ارزش‌های فرهنگی، انسانی و مضامین مورد احترامی بود که همواره در تمدن اسلامی به آن‌ها توجه می‌شد.

این هنرمند خوشنویس و صاحب آثار مکتوبی چون «نسیم شرق» (آلبوم خوش نویسی از آثار خط کوفی)، «مهر نگارین»«مسیح جان» (آلبوم سبک‌های کوفی، نسخ، ثلث و تایپوگرافی)، «مشک افشان» (آلبوم خط نسخ) و «هفتم فلک» (18 اثر در قالب یک آلبوم تایپوگرافی با موضوع بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم) گفت: به رغم آن که خوش‌نویسی مسلمان در طی آغازین دهه‌های هجری، نیز از جنبه‌های هنری و تکرارنشدنی‌ای نیز برخوردار بود، تمام این تولیدات متنوع، بی‌استثناء، در خدمت ارتباطات اجتماعی جوامع قرار داشتند. خاستگاه خوش‌نویسی اسلامی پیش از آن که مرهون عوامل هنری محض و تشکیل یافته از قواعدی منضبط باشد، عنصری موثر در ایجاد ارتباط فرهنگی میان اقوام گوناگون بود.

وی ادامه داد: خطوط کوفی، در واقع زبان مکتوب مشترک میان جوامعی بودند که از زبان‌های گوناگون، نژاد‌های متفاوت و عناصر فرهنگی و بومی بعضاً نامرتبط برخوردار شده‌ بودند. خطوط کوفی به مثابه عناصر بصری کار آمدی بودند که به نوعی پیونددهنده‌ ملت‌های ساکن در سرزمین‌های دور و نزدیک بودند.

موسوی جزایری اذعان کرد: علاوه بر کاربردی که کتیبه‌های کوفی در میان جوامع مسلمان داشتند، مکتوبات کوفی و گاه نقش‌های شبه‌کوفی در کلیسا‌های ایتالیا، سکه‌های انگلستان، اشیای مختلف یونان و آلمان و بسیاری از بنا‌ها و دست‌نوشته‌های جنوب اسپانیا نیز به کار گرفته می‌شد. در آن سوی جهان، نوشته‌های کوفی به شکل وسیعی توسط هنرمندان ایرانی و هندی تولید شدند؛ آن چنان که این خطوط نیز بر سکه‌های تمدن چین هم حضور یافتند. عناصر بصری نیرومند و منحصر به فردی که در شیو‌ه‌های این سبک تعبیه شده بود، برای اقوام ناآشنا با این خطوط هم کارکردی تزئینی پیدا کرده بود.

این پژوهشگر حوزه خوشنویسی و خط کوفی اضافه کرد: کثرت و تنوع ملت‌هایی که خط کوفی را به کار گرفتند سبب شد تا شیوه‌های (زیر مجموعه‌های سبک کوفی) زیادی از این سبک ابداع شود. شیوه نوشتاری «کوفی مشرقی» زبان نوشتاری ویژه‌ مردمانی در سرزمین‌های بخش شرقی تمدن اسلامی همانند ایران بود؛ همچنان که «کوفی مغربی» شیوه‌ دلخواه و پرکاربرد در کشورهایی چون مصر و اسپانیا بود. به رغم چنین تقسیمات بومی که در حیطه خطوط کوفی وجود داشت، خط کوفی اولیه، زبان نوشتاری مشترک و قابل درک برای تمام اقوام محسوب می‌شد.

موسوی جزایری در پایان خاطرنشان کرد: به طور خلاصه، شاید بتوان گفت که خط کوفی برترین جایگاه در میان هنر‌های تمدن مسلمانان را دارا است. این ویژگی، نه تنها مرهون حضور کتیبه‌های کوفی بر اشیای مختلف و متعددی همچون دست‌نوشته‌ها، بناها، سنگ نوشته‌ها، سکه‌ها، سفال‌ها و آثار چوبی مسلمانان با نژاد‌ها و زبان‌های مختلف است؛ بلکه به دلیل خواص و زیبایی‌های وافری است که سبب می‌شد تا در طول تاریخ، خط کوفی توسط هنرمندان مسیحی نیز مورد استفاده واقع شود.

یادآور می‌شود، که نویسندگان مقاله این سخنرانی، به غیر از سیدمحمدوحید موسوی جزایری شامل سیدحسین موسوی جزایری، و میس کریستسن  از انگلستان و کریستسن لیبون  از دانشگاه کالیفرنیا هستند.

همچنین همایش بین‌المللی «دین در آئینه هنر» 22 و 23 فروردین‌ماه سال 91 در شهر همدان برگزار می‌شود و این مقاله جزء مقاله‌های برتر در این کنفرانس استو در روزهای برگزاری ارائه می‌شود. حامیان این کنفرانس وزارت امور خارجه، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز گفت‌وگوی ادیان و تمدن‌ها، موزه باربرینی، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه آزاد همدان، موسسه قرض‌الحسنه ندای مهر میهن، مرکز فرهنگی اشراق، تشکل علمی، فرهنگی و اجتماعی بیدارگران، موسسه مهرگان، مدرسه اسلامی هنر، دانشگاه سن اندروز اسکاتلند و لوزان سوئیس در کنار مجتمع دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان هستند.